Rektosele nədir? Əlamətləri, səbəbləri və nə vaxt həkimə getməli

Düz bağırsaq və uşaqlıq yolu yan-yana yerləşir. Onları rektovaginal arakəsmə adlanan nazik, amma möhkəm birləşdirici toxuma təbəqəsi ayırır. Aşağıdan isə hər ikisini çanaq dibi əzələləri hamak kimi saxlayır.

Bu təbəqə zəiflədikdə və ya cırıldıqda tualet zamanı yaranan təzyiq düz bağırsağın ön divarını uşaqlıq yoluna doğru itələyir. Əvvəlcə kiçik bir çökəklik yaranır. Gücənmə illərlə davam etdikcə o böyüyür və nəcisin dolduğu cibə çevrilir. Tualet zamanı nəcisin bir hissəsi anusa yox, bu cibə gedir, bağırsaq tam boşalmır, qadın isə daha çox gücənir. Beləcə qapalı dairə yaranır.

Rektosele xərçəng deyil və həyat üçün təhlükə yaratmır. Amma öz-özünə keçmir və müalicəsiz qaldıqda zamanla böyüyə bilər. Xalq arasında onu bəzən «düz bağırsaq yırtığı» və ya «bağırsaq sallanması» adlandırırlar, adı isə çox vaxt «rektosel» kimi də yazılır.

Rektosele dərəcələri

Rektosele ölçüsünə və nə qədər aşağı düşdüyünə görə üç dərəcəyə bölünür:

1. I dərəcə (kiçik). Çıxıntı kiçikdir və uşaqlıq yolunun içində qalır. Çox vaxt heç bir şikayət vermir və müayinədə təsadüfən aşkarlanır.
2. II dərəcə (orta). Çıxıntı uşaqlıq yolunun girəcəyinə qədər çatır. Gücənmə, tam boşalmamaq hissi və barmaqla kömək etmək ehtiyacı yaranır.
3. III dərəcə (böyük). Gücənəndə çıxıntı girəcəkdən kənara çıxır. Şikayətlər gündəlik həyatı ciddi çətinləşdirir.

Defekoqrafiyada (tualet zamanı çəkilən rentgen müayinəsində) cibin dərinliyi də ölçülür: adətən 2 sm-ə qədər kiçik, 2–4 sm orta, 4 sm-dən böyük isə böyük rektosele sayılır. Amma müalicə haqqında qərar yalnız ölçüyə yox, əlamətlərə görə verilir: şikayət verməyən kiçik rektosele adətən əməliyyat tələb etmir.

Rektoselenin əsas səbəbi vaginal doğuşdur. Uşaq doğuş yollarından keçərkən rektovaginal arakəsmə və çanaq dibi əzələləri son həddə qədər dartılır. Bəzən bu toxumalarda gözlə görünməyən cırıqlar qalır. Riski artıran hallar:

• iri döl və uzun sürən güc vermə dövrü;
• vakuum və ya mamalıq maşası ilə aparılan doğuş;
• aralığın cırılması və ya kəsilməsi (epiziotomiya);
• bir neçə doğuş, xüsusilə qısa fasilələrlə.

Doğuşdan sonrakı ilk aylarda aralıqda ağırlıq hissi və tualetdə yüngül narahatlıq çox vaxt normaldır: çanaq dibi güclənəndə bu şikayətlər azalır. Aylar keçsə də şikayətlər qalırsa və ya artırsa, bu, müayinə üçün ciddi səbəbdir.

Rektosele çox vaxt doğuşdan dərhal sonra yox, illər sonra, xüsusilə menopauzada özünü göstərir. Estrogen azaldıqca toxumalar nazikləşir və doğuşda zəifləmiş yer «açılır». Xroniki qəbizlik, ağırlıq qaldırmaq, uzun sürən öskürək və artıq çəki də bu prosesi sürətləndirir.

Rektosele qeysəriyyə ilə doğmuş və ya heç doğmamış qadınlarda da ola bilər, amma daha nadir hallarda. Kişilərdə isə çox nadirdir. Doğuşdan sonrakı digər dəyişikliklər haqqında doğuşdan sonra 5 intim problem məqaləmizdə oxuya bilərsiniz.

Aşağıdakı suallar şikayətlərinizi aydınlaşdırmağa və həkimlə söhbətə hazırlaşmağa kömək edir:

• Tualetdə nəcis yumşaq olsa belə güclü gücənməli olursunuzmu?
• Tualetdən sonra bağırsağın tam boşalmadığını hiss edirsinizmi, qısa vaxtda yenidən getməli olursunuzmu?
• Tualet üçün uşaqlıq yoluna, aralığa və ya anusun yanına barmaqla basırsınızmı?
• Uşaqlıq yolunda dolğunluq, təzyiq və ya qabarma hiss edirsinizmi, axşama doğru güclənirmi?
• Cinsi əlaqə zamanı ağrı və ya narahatlıq olurmu?
• İllərdir işlədici dərmanlardan, şamlardan və ya imalədən istifadə edirsiniz, amma problem həll olunmur?
• Tualetdən sonra alt paltarının azca çirkləndiyini görürsünüzmü?

Bu suallardan bir neçəsinə «bəli» cavabı versəniz, müayinə olunmağınız məsləhətdir. Amma bu siyahı özünüzə diaqnoz qoymaq üçün deyil: oxşar şikayətləri qəbizliyin başqa formaları, babasil (hemorroy), anal çat və ya çanaq dibi əzələlərinin koordinasiyasının pozulması da verə bilər. Dəqiq cavabı yalnız müayinə verir.

Niyə barmaqla basanda nəcis çıxır?

Uşaqlıq yolunun arxa divarına və ya aralığa basanda cib müvəqqəti bağlanır. Nəcis artıq cibə dolmur və düzgün yola, anusa yönəlir. Qadınlar bu üsulu çox vaxt özləri, heç kimdən eşitmədən tapırlar. Bunda ayıb heç nə yoxdur və bunu edən tək siz deyilsiniz. Amma bu hal normal deyil: barmaqla kömək etmək rektoselenin ən tipik əlamətidir və müayinə üçün kifayət qədər səbəbdir.

Qəbulda tez-tez eyni hekayəni eşidirik: qadın illərlə qəbizlikdən əziyyət çəkir, işlədici dərman, şam və imalə ilə «keçinir». Bəziləri 10–15 il yalnız köməkçi hərəkətlərlə tualetə gedə bilir. Rektosele isə bu müddətdə böyüməyə davam edir. Onun bu qədər gec tanınmasının bir neçə səbəbi var:

• Əlamət qəbizliyə çox bənzəyir. Amma fərq var: rektoseledə nəcis çox vaxt yumşaq olur, problem onun çıxa bilməməsindədir.
• Utanc. Barmaqla kömək etmək haqqında danışmaq çətindir, ona görə qadınlar bunu həkimə demir. Halbuki məhz bu əlamət diaqnozun açarıdır.
• «Doğuşdan sonra belə olur» düşüncəsi. Bir çox qadın bu dəyişiklikləri doğuşun qaçılmaz izi sayır və dözür.
• Müayinəsiz müalicə. Qəbizlik dərmanları çox vaxt həkimə getmədən, aptekdən alınır.

Müalicəsiz qalan rektosele çox vaxt bir problemlə bitmir. Uzun gücənmə babasilə, cibdə bərkləşən nəcis isə anal çata yol aça bilər. Nəticədə qadın bir yox, bir neçə problemlə həkimə gəlir. İşlədici dərmanlar kömək etmirsə, qəbizliyin əsl səbəbini araşdırmaq lazımdır.

Bir çox qadın müayinədən qorxduğu üçün həkimə getməyi təxirə salır. Əslində müayinə qısa və sadədir:

1. Söhbət. Doğuşlarınızı, qəbizliyin nə vaxtdan olduğunu, tualetdə necə kömək etdiyinizi və hansı dərmanları qəbul etdiyinizi soruşuruq. Açıq danışın, burada utanılası sual yoxdur.
2. Baxış. Məxfi şəraitdə, uzanmış vəziyyətdə uşaqlıq yolunun arxa divarı və düz bağırsaq barmaqla yoxlanılır. Çıxıntının ölçüsü görünsün deyə bir anlıq gücənməyiniz xahiş olunur.
3. Anoskopiya. Anal kanala kiçik alətlə baxılır: babasil, çat və ya polip olub-olmadığı aydınlaşır.
4. Lazım olduqda əlavə müayinələr. Defekoqrafiya tualet zamanı düz bağırsağın necə boşaldığını göstərir. Qanaxma varsa və ya yaşa görə göstəriş olduqda kolonoskopiya tövsiyə olunur.

Baxış adətən bir neçə dəqiqə çəkir və əksər hallarda ağrısız keçir. Müayinəni qadın həkim aparır.

Müayinəyə xüsusi hazırlıq adətən lazım deyil. Qəbizlik üçün istifadə etdiyiniz dərmanların siyahısını, əvvəlki müayinə nəticələrini və əməliyyat çıxarışlarını özünüzlə götürün. Soruşmaq istədiyiniz sualları isə həyəcandan unutmamaq üçün əvvəlcədən telefonunuza yazın.

Müalicə şikayətlərə və dərəcəyə görə seçilir.

Əməliyyatsız müalicə. Kiçik rektoseledə və əməliyyata qədər lifli qida, kifayət qədər maye, həkimin təyin etdiyi nəcisi yumşaldan vasitələr, düzgün tualet vərdişi və çanaq dibi məşqləri şikayətləri xeyli azalda bilər. Bəzi hallarda biofeedback terapiyası (ekranda əzələlərin işini görərək məşq) və ya pessar (uşaqlıq yoluna qoyulan dəstəkləyici halqa) tövsiyə olunur. Bu tədbirlər cibi aradan qaldırmır, amma onun böyüməsini ləngidir.

Cərrahi müalicə. Şikayət verən orta və böyük rektoseledə əsas müalicə əməliyyatdır. Uşaqlıq yolu tərəfdən, qarında kəsik olmadan zəifləmiş arakəsmə bərpa edilir və çanaq dibi əzələləri möhkəmləndirilir (arxa kolporrafiya və ön levatoroplastika). Göstəriş olduqda babasil və ya anal çat eyni seansda müalicə oluna bilər. Əməliyyatın gedişi, müddəti və bərpa haqqında ətraflı məlumatı rektosele müalicəsi səhifəmizdə oxuya bilərsiniz.

Rektoselenin qarşısını tam almaq həmişə mümkün deyil, amma riski azaltmaq və mövcud rektoselenin böyüməsini ləngitmək olar:

• qəbizliyə yol verməyin: hər gün tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar yeyin, kifayət qədər su için;
• tualetdə gücənməyin: tələsməyin, ayaqlarınızın altına kiçik kətil qoyun, telefonla uzun oturmayın;
• çanaq dibi məşqlərini edin: hamiləlikdə, doğuşdan sonra və menopauzada; düzgün texnika estetik proktologiya səhifəsində izah olunub;
• doğuşdan sonrakı ilk tualeti təxirə salmayın: lazım olsa, həkimin məsləhəti ilə nəcisi yumşaldan vasitədən istifadə edin;
• ağırlığı düzgün qaldırın: dizləri bükərək, nəfəsi saxlamadan;
• xroniki öskürəyi müalicə edin və çəkinizə nəzarət edin.

Qidalanma və tualet vərdişləri haqqında daha çox tövsiyəni qəbizliyə qarşı 5 qızıl qayda məqaləmizdə tapa bilərsiniz.

Aşağıdakı hallarda proktoloqa müraciət edin:

• tualet üçün barmaqla kömək etməli olursunuz;
• işlədici dərmanlar kömək etmir və ya onlarsız tualetə gedə bilmirsiniz;
• uşaqlıq yolunda qabarma görürsünüz və ya hiss edirsiniz;
• qəbizliyə anal ağrı, göynəmə və ya qanaxma qoşulub;
• cinsi əlaqə ağrılı olub.

Anusdan qan gəlirsə, bağırsaq vərdişləriniz birdən dəyişibsə, səbəbsiz arıqlamısınızsa və ya qanazlığınız varsa, müayinəni gecikdirməyin: bu əlamətlər rektoseleyə aid deyil və bağırsağın başqa xəstəlikləri istisna olunmalıdır.