Proktoloji və ümumi cərrahi xəstəliklərin çoxunda müalicə konservativ, yəni əməliyyatsız üsulla başlayır: pəhriz, su rejimi, həkimin təyin etdiyi dərmanlar, oturaq vannalar və məşqlər. Cərrahi və konservativ müalicə arasında seçim diaqnozdan, mərhələdən və ağırlaşmalardan asılıdır. Bəzi xəstəliklərdə, məsələn, anal absesdə, cərrahiyyə ilk və yeganə düzgün yoldur.
Op. Dr. Ellada Manafova Bakıda, Qafqaz Hospitalda qəbul edən proktoloq və ümumi cərrahdır. Yanaşmamız sadədir: əvvəl dəqiq diaqnoz, sonra müalicə. Əməliyyat yalnız həqiqətən lazım olanda təklif edilir. Eyni xəstədə bir neçə problem varsa, onları bir seansda həll etmək imkanını da müzakirə edirik.
Konservativ və cərrahi müalicə nə deməkdir?
Konservativ müalicə əməliyyatsız müalicədir. Onun məqsədi şikayətləri azaltmaq, xəstəliyin irəliləməsini dayandırmaq və səbəbə, məsələn, qəbizliyə təsir etməkdir. Cərrahi müalicə isə problemin mənbəyini aradan qaldırır: babasil (hemorroy) düyünü götürülür, abses açılır, zəifləmiş divar bərpa olunur.
Seçim bir neçə amildən asılıdır:
- diaqnoz və xəstəliyin mərhələsi;
- şikayətlərin nə qədər davam etdiyi və konservativ müalicənin nəticə verib-vermədiyi;
- ağırlaşmaların olub-olmaması: qanaxma, iltihab, irin;
- ümumi sağlamlıq vəziyyəti və yanaşı xəstəliklər;
- həyat planlarınız, məsələn, hamiləlik planı.
Hansı xəstəlikdə hansı müalicə seçilir?
Aşağıdakı cədvəl ümumi təsəvvür yaradır. Konkret qərar müayinədən sonra verilir.
| Xəstəlik | Konservativ müalicə | Cərrahiyyə nə vaxt məsləhət görülür |
|---|---|---|
| Babasil, I–II mərhələ | əksər hallarda kifayət edir | qanaxma və düyünlər müalicəyə baxmayaraq davam edəndə; II mərhələdə adətən lazer (LHP) |
| Babasil, III–IV mərhələ | yalnız müvəqqəti rahatlıq verir | çox vaxt: III mərhələdə lazer (düyünlər çox böyük deyilsə) və ya Longo; IV mərhələdə düyünlərin götürülməsi, məsələn LigaSure ilə |
| Anal çat, kəskin (6–8 həftəyə qədər) | əksər hallarda sağaldır | nadir hallarda |
| Anal çat, xroniki | əvvəlcə dərman müalicəsi sınana bilər | dərman kömək etməyəndə: lateral internal sfinkterotomiya və ya sfinkterə toxunmayan üsullar; seçim sfinkterin vəziyyətinə görə |
| Paraproktit (anal abses) | kifayət etmir, antibiotik absesi sağaltmır | həmişə: təcili açılma və drenaj |
| Anal fistula | fistula öz-özünə sağalmır | həmişə cərrahi; üsul fistulanın növünə görə seçilir, sfinkterin funksiyası qorunur |
| Rektosele, I dərəcə, az şikayət | lif, su, qəbizliyin müalicəsi, çanaq dibi məşqləri | adətən lazım olmur |
| Rektosele, II–III dərəcə, şikayət verən | tam kömək etməyə bilər | tualet çətinliyi davam edəndə: arxa kolporrafiya, levatoroplastika |
| Stress sidik qaçırma | çanaq dibi məşqləri, bəzi hallarda pessar | məşqlərə baxmayaraq davam edəndə: TOT (sling) |
| Öd daşı, şikayətsiz | adətən müşahidə | bəzi hallarda, məsələn, öd kisəsində 1 sm və daha böyük polip olanda |
| Öd daşı, şikayət verən | dərmanlar adətən daşı aradan qaldırmır, yalnız sancı tutmasını yüngülləşdirir | laparoskopik xolesistektomiya |
| Lipoma | kiçik və şikayətsizdirsə, müşahidə | böyüyürsə, ağrı verirsə və ya narahat edirsə |
Qəfil, dözülməz çağırışla gedən sidik qaçırma (urgent tip) başqa mexanizmlə yaranır və sling əməliyyatı onu müalicə etmir. Ona görə sidik qaçırmanın növü əvvəlcə dəqiqləşdirilir.
Konservativ müalicəyə nələr daxildir?
- Qidalanma və su. Lifli qida (tərəvəz, meyvə, tam taxıl, kəpək) və kifayət qədər su nəcisi yumşaldır, gücənməni azaldır. Ətraflı: qəbizliyə qarşı 5 qızıl qayda.
- Dərmanlar, yalnız həkim təyinatı ilə. Nəcisi yumşaldan vasitələr, məlhəm və şamlar düzgün seçiləndə kömək edir. Aptekdən özbaşına alınan vasitə isə bəzən ciddi xəstəliyin əlamətlərini gizlədir və müalicəni gecikdirir.
- Oturaq vannalar. İlıq su anal nahiyədə spazmı və ağrını azaldır, xüsusən anal çatda və babasildə.
- Çanaq dibi məşqləri. Sidik qaçırma, yüngül rektosele və doğuşdan sonrakı zəiflikdə əsas əməliyyatsız üsuldur. Nəticə bir neçə aylıq müntəzəm məşqdən sonra hiss olunur. Addım-addım qaydası doğuşdan sonrakı problemlər haqqında məqalədədir.
- Pessar. Uşaqlıq yoluna (vaginaya) qoyulan yumşaq dəstəkləyici halqadır. Sidik kisəsinin və ya digər çanaq orqanlarının sallanmasında əməliyyat istəməyən və ya hələ ona hazır olmayan qadınlara kömək edə bilər. Onu taxıb-çıxarmağı həkim öyrədir.
- Vərdişlərin dəyişməsi. Tualetdə telefonla uzun oturmamaq, gücənməmək, çağırışı saxlamamaq, daha çox hərəkət etmək, ağırlığı düzgün qaldırmaq, siqareti tərgitmək.
Konservativ müalicə «heç nə etməmək» deyil, planlı və nəzarətli müalicədir. Onun nəticəsi nəzarət müayinəsində qiymətləndirilir. Kömək etmirsə, plan dəyişdirilir.
Cərrahi müalicə hansı prinsiplərə əsaslanır?
- Mümkün qədər az travma. İmkan olduqda minimal invaziv üsullar seçilir: babasil və anal çatda lazer, babasildə damarları möhürləyən LigaSure cihazı, öd kisəsində kiçik kəsiklərlə laparoskopiya.
- Sfinkterin qorunması. Anal sfinkter, yəni anusu bağlayan dairəvi əzələ, qazın və nəcisin saxlanmasına cavabdehdir. Anal çat və fistula əməliyyatlarında üsul elə seçilir ki, sfinkterin saxlama funksiyası qorunsun.
- Hər xəstəyə öz üsulu. Eyni üsul hər mərhələyə uyğun gəlmir. Məsələn, çox böyük və xaricə çıxmış babasil düyünlərində lazer uyğun olmaya bilər.
- Anesteziya fərdi seçilir. Kiçik müdaxilələr çox vaxt yerli anesteziya ilə, digərləri spinal anesteziya (bədənin aşağı hissəsinin keyləşdirilməsi) və ya ümumi narkozla aparılır. Növü əməliyyata, onun müddətinə və sağlamlığınıza görə anestezioloqla birlikdə seçilir.
- Ağrı nəzarət altında. Əməliyyatdan sonra ağrı ağrıkəsicilərlə idarə olunur, pəhriz isə ilk tualetin yumşaq keçməsi üçün qurulur.
Əməliyyata hazırlıq
Əməliyyatdan əvvəl qan analizləri və digər lazımi müayinələr aparılır, anestezioloq sizinlə görüşür. Qəbul etdiyiniz dərmanları, xüsusən qan durulaşdıranları, xroniki xəstəliklərinizi və allergiyalarınızı mütləq deyin. Aclıq və dərmanlarla bağlı dəqiq təlimatı əməliyyatdan əvvəl alırsınız.
Buket əməliyyat: bir anesteziya, bir neçə həll
Buket əməliyyat eyni xəstədə göstərişi olan bir neçə əməliyyatın bir seansda, bir anesteziya altında aparılmasıdır. Tibbdə buna kombinə və ya simultan əməliyyat deyilir, biz isə sadə dillə «buket» adlandırırıq.
Bir neçə problemin eyni xəstədə olması çox vaxt təsadüf deyil. Eyni səbəb — məsələn, ağır doğuşlar və ya illərlə davam edən qəbizlik — bir neçə orqana təsir edə bilər. İllərlə gücənmə tələb edən rektosele isə babasil və anal çat riskini artırır.
Hansı əməliyyatlar birləşdirilə bilər?
Təcrübəmizdən anonim nümunələr:
- babasil və rektosele;
- rektosele, vaginoplastika və labioplastika;
- rektosele, labioplastika, babasil düyünlərinin və poliplərin götürülməsi;
- sidik qaçırma əməliyyatı, rektosele, babasil və anal çat;
- öd kisəsinin çıxarılması və anal çat;
- öd kisəsinin çıxarılması, göbək yırtığı və abdominoplastika (qarın dərisinin korreksiyası).
Təcrübəmizdə dörd əməliyyatdan ibarət buket təxminən 1 saat 15 dəqiqə, beş-altı əməliyyatdan ibarət buket isə 2–2,5 saat çəkib. Sizin üçün dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Doğuşdan sonrakı problemlərin birgə həlli haqqında vaginoplastika səhifəsində ətraflı oxuya bilərsiniz.
Üstünlükləri
- bir anesteziya: bir neçə dəfə narkoz almaq lazım gəlmir;
- bir hazırlıq və xəstəxanaya bir dəfə yatmaq;
- bir bərpa dövrü: işdən və ailədən bir dəfə ayrılırsınız;
- müalicə aylara yayılmır: problemlər eyni vaxtda müalicə olunur.
Bir çox xəstə üçün ən vacibi bərpa dövrünü bir dəfə keçməkdir.
Məhdudiyyətlər və təhlükəsizlik
Buket əməliyyat hər kəs üçün deyil. Qərarı cərrah anestezioloqla birlikdə, analizlərdən və müayinədən sonra verir. Bu zaman nəzərə alınır:
- ümumi sağlamlıq vəziyyəti və yaş;
- ürək, ağciyər, şəkərli diabet, qanın laxtalanması ilə bağlı xroniki xəstəliklər;
- əməliyyatların ümumi müddəti: anesteziya uzandıqca bəzi risklər, məsələn, damarlarda laxta yaranma riski artır;
- gözlənilən qan itkisi;
- əməliyyatların bir-birinə uyğunluğu: məsələn, kəskin irinli iltihab olanda planlı estetik əməliyyat təxirə salınır.
Risklər faydadan çox olarsa, əməliyyatlar mərhələlərlə, ayrı-ayrı vaxtlarda aparılır. Əməliyyat zamanı gözlənilməz vəziyyət yaranarsa, planın bir hissəsi sonraya saxlanıla bilər. Birləşdirilmiş əməliyyatdan sonra ilk günlər tək əməliyyatdan bir qədər ağır keçə, xəstəxanada qalma bir az uzana bilər.
Əməliyyatdan sonra nə gözləmək olar?
Ağrı ağrıkəsicilərlə nəzarətdə saxlanılır, ayağa tez qalxmaq tövsiyə olunur. Pəhriz nəcisin yumşaq olması üçün qurulur, bu, proktoloji və çanaq dibi əməliyyatlarından sonra xüsusilə vacibdir. Xəstəxanada qalma müddəti əməliyyatın növündən asılıdır: bəzi kiçik müdaxilələrdən sonra həmin gün evə gedilir, buket əməliyyatdan sonra isə bu müddət bir az uzun ola bilər. İşə qayıdış və nəzarət müayinələri fərdi planlanır, dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir.
Tez-tez verilən suallar
Hər babasil və ya anal çat əməliyyat tələb edirmi?
Xeyr. Erkən mərhələ babasil və kəskin anal çat əksər hallarda əməliyyatsız — pəhriz, tualet vərdişlərinin dəyişməsi və həkimin təyin etdiyi dərmanlarla — sağalır. Əməliyyat xəstəlik irəlilədikdə və ya konservativ müalicə kömək etmədikdə təklif edilir.
Konservativ müalicə nə qədər davam etməlidir?
Xəstəlikdən asılıdır. Kəskin anal çatda nəticə adətən 6–8 həftə ərzində aydın olur, çanaq dibi məşqlərində isə bir neçə ay lazımdır. Bu müddətdə nəzarət müayinəsinə gəlmək vacibdir: yaxşılaşma yoxdursa, plan dəyişdirilir.
Aptekdən özüm məlhəm alıb işlədə bilərəmmi?
Tövsiyə etmirik. Anusda ağrı, qan və ya düyün həmişə babasil demək deyil: çat, polip, fistula və nadir hallarda şiş də oxşar əlamətlər verir. Diaqnozsuz müalicə vaxt itkisidir və əsl problemi gizlədə bilər.
Buket əməliyyat qorxuludurmu?
Hər əməliyyatın riski var və buket əməliyyat istisna deyil. Uyğun seçilmiş xəstədə, analizlərdən sonra və anestezioloqla birlikdə planlananda bir neçə əməliyyatın birləşdirilməsi təhlükəsiz aparıla bilər. Risklər faydadan çoxdursa, əməliyyatlar ayrı-ayrı aparılır. Qərar həmişə sağlamlıq vəziyyətinizə görə verilir.
Bir seansda neçə əməliyyat etmək olar?
Sabit rəqəm yoxdur. Təcrübəmizdə bir seansda iki ilə altı arasında əməliyyat birləşdirilib. Say ümumi sağlamlığınızdan, əməliyyatların həcmindən və ümumi müddətdən asılıdır.
Hansı anesteziya tətbiq olunacaq?
Bu, əməliyyatdan və sağlamlığınızdan asılıdır. Kiçik müdaxilələr yerli anesteziya ilə, digərləri spinal anesteziya və ya ümumi narkozla aparılır. Növü əməliyyatdan əvvəl anestezioloqla birlikdə seçilir və sizinlə müzakirə olunur.
Buket əməliyyatdan sonra bərpa necə keçir?
İlk günlər tək əməliyyatdan bir qədər ağır keçə bilər, amma bərpa dövrünü bir dəfə keçirsiniz. Ağrı ağrıkəsicilərlə nəzarətdə saxlanılır. Gündəlik həyata qayıdış birləşdirilən əməliyyatlardan asılıdır və fərdi planlanır.
Tibbi baxış: Op. Dr. Ellada ManafovaSon yenilənmə:
Bu səhifədəki məlumat maarifləndirmə xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, müayinəyə yazılın. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.