Bağırsaq polipi: nədir, niyə təhlükəlidir və necə götürülür

Yoğun bağırsaq həzm sisteminin son hissəsidir, uzunluğu təxminən 1,5 metrdir. Onun axırıncı, təxminən 15 santimetrlik hissəsi düz bağırsaqdır və anal kanalla bitir. Bağırsağın içini selikli qişa örtür, bu qişanın hüceyrələri daim yenilənir.

Bəzən yenilənmə nizamını itirir: hüceyrələr bir nöqtədə həddindən artıq çoxalır və bağırsağın boşluğuna doğru qabarıq törəmə əmələ gəlir. Buna polip deyilir. Gündəlik dildə bəzən «bağırsaqda ət artımı» da deyirlər.

Formasına görə poliplər iki cür olur:

• ayaqcıqlı poliplər göbələyə bənzəyir: nazik «ayaq» üzərində yumru başı olur;
• yastı (oturaq) poliplər divara geniş əsasla yapışır, az qabarır və onları görmək daha çətindir.

Poliplərin ölçüsü bir neçə millimetrdən bir neçə santimetrə qədər olur. Onlar həm yoğun, həm də düz bağırsaqda yarana bilər. Düz bağırsaq polipi anusa yaxındırsa, barmaqla müayinədə də hiss olunur. Poliplər çox yayılıb, xüsusən 50 yaşdan sonra. Onlar çox vaxt başqa səbəbdən aparılan müayinədə təsadüfən tapılır.

Polipin ən təhlükəli xüsusiyyəti səssizliyidir: əksər hallarda heç bir əlamət vermir. Şikayət adətən polip böyüdükdə yaranır:

• nəcisdə və ya tualet kağızında qan — al-qırmızı, bəzən tünd rəngli;
• nəcisdə selik;
• həftələrlə davam edən qəbizlik, ishal və ya onların növbələşməsi;
• qarında sancı və köp (böyük polip bağırsağın mənfəzini daraldanda);
• gizli qanaxma səbəbindən dəmir çatışmazlığı anemiyası: halsızlıq, solğunluq, təngnəfəslik;
• düz bağırsağın aşağı hissəsindəki polipdə — tualetdə çıxıb-girən törəmə, içəridə yad cisim və ya bağırsağın tam boşalmaması hissi.

Bu əlamətlər babasil (hemorroy), anal çat (fissura), iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və bağırsaq xərçəngində də olur. Onları evdə bir-birindən ayırmaq mümkün deyil. Qanın mümkün səbəblərini tualet kağızında qan haqqında məqalədə ətraflı izah etmişik. Unutmayın: qanaxmanın olmaması polipin olmaması demək deyil.

Qadınlar üçün qeyd: dəmir çatışmazlığını çox vaxt aybaşı ilə izah edirlər. Menopauzadan sonra, eləcə də səbəbi aydın olmayan anemiyada bağırsağın müayinəsi vacibdir.

Polip hüceyrələrdə illər ərzində toplanan dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Aşağıdakı amillər riski artırır:

• yaş — poliplər 45–50 yaşdan sonra daha tez-tez tapılır;
• ailə anamnezi — valideyn, bacı-qardaş və ya övladda bağırsaq xərçəngi və ya böyük polip olması;
• əvvəllər polip götürülməsi — yeni poliplərin yaranma ehtimalı daha yüksəkdir;
• uzunmüddətli iltihabi bağırsaq xəstəlikləri — Kron xəstəliyi və xoralı kolit;
• irsi sindromlar (ailəvi adenomatoz polipoz, Linç sindromu) — nadir rast gəlinir, amma bu hallarda poliplər və xərçəng gənc yaşda yarana bilər;
• həyat tərzi — qırmızı və emal olunmuş ətin çox, lifin az yeyilməsi, közdə yandırılaraq bişirilmiş ət, hərəkətsizlik, artıq çəki, siqaret və spirt;
• cins — kişilərdə adenomatoz poliplərə bir qədər daha çox rast gəlinir.

Polipin növünü gözlə deyil, yalnız mikroskop altında — histoloji müayinə ilə — dəqiq müəyyən etmək olur. Əsas növlər bunlardır:

• Adenomatoz polip (adenoma). Ən çox rast gəlinən və ən vacib növdür. Adenoma xərçəngönü törəmə sayılır: bağırsaq xərçənglərinin əksəriyyəti məhz belə poliplərdən inkişaf edir. Amma adenomaların yalnız kiçik bir hissəsi xərçəngə çevrilir. Risk polipin ölçüsü (xüsusən 1 sm-dən böyük olması), quruluşu və hüceyrələrdəki dəyişikliyin dərəcəsi (displaziya) ilə artır.
• Hiperplastik polip. Adətən kiçik olur, çox vaxt düz və siqmoid bağırsaqda yerləşir. Xərçəngə çevrilmə riski çox aşağıdır.
• Serrat (mişarvari) poliplər. Mikroskop altında hiperplastik polipə bənzəyir, amma bəzi növləri xərçəngə çevrilə bilər. Çox vaxt yastı olur, ona görə onları görmək çətindir.
• İltihabi poliplər. Uzunmüddətli kolitdən sonra yaranır və özləri adətən xərçəngə çevrilmir.

Polip niyə illər sonra xərçəngə çevrilə bilər?

Adenomanın hüceyrələrində dəyişikliklər addım-addım toplanır: kiçik polip böyüyür, displaziya dərinləşir və nəhayət xərçəng yarana bilər. Bu proses adətən uzun illər, çox vaxt 10 ilə yaxın çəkir. Məhz bu «vaxt pəncərəsi» sayəsində polipi xərçəngə çevrilməmiş tapıb götürmək mümkündür.

Anal nahiyədəki «poliplər» başqa şeydir

Anal kanalda tapılan və xalq arasında «polip» adlanan törəmələrin çoxu əslində hipertrofik anal papilla (anal kanalda böyümüş kiçik çıxıntı) və ya fibroz polipdir. Onlar çox vaxt xroniki anal çat və ya babasil fonunda yaranır, xoşxassəlidir və özlüyündə xərçəngönü sayılmır. Şikayət verərsə, belə törəmə kiçik müdaxilə ilə — məsələn, elektrik cərəyanı ilə (elektrokoaqulyasiya) — götürülür və bu halda da histoloji müayinəyə göndərilir.

Öd kisəsi polipi ilə qarışdırmayın

Ultrasəs müayinəsində (USM) tapılan öd kisəsi polipi tamamilə başqa orqanda yaranır və başqa qaydalarla izlənir. Onun haqqında öd kisəsi səhifəsində yazmışıq.

Aşağıdakı hallarda gözləməyin, təcili müraciət edin:

• gur, dayanmayan və ya laxtalı qanaxma;
• qara, qətranabənzər nəcis;
• qanaxma ilə yanaşı başgicəllənmə, güclü halsızlıq, huşun itməsi;
• şiddətli qarın ağrısı, qusma, qazın və nəcisin çıxmaması.

Qəbul söhbətlə başlayır: şikayətlərinizi, qəbul etdiyiniz dərmanları və ailənizdəki xəstəlikləri soruşuruq. Sonra proktoloji müayinə aparılır. Siz yan üstə uzanıb dizlərinizi qarnınıza doğru çəkirsiniz. Müayinə bir neçə dəqiqə çəkir və məxfi şəraitdə keçir.

• Barmaqla rektal müayinə anusa yaxın törəmələri hiss etməyə imkan verir.
• Anoskopiya qısa, nazik alətlə anal kanala və düz bağırsağın aşağı hissəsinə baxışdır. Adətən qəbul zamanı, xüsusi hazırlıq olmadan aparılır.
• Rektoskopiya düz bağırsağı və siqmoid bağırsağın başlanğıcını göstərir.
• Kolonoskopiya poliplərin axtarışında əsas müayinədir: bütün yoğun bağırsağa baxmağa və tapılan polipi elə yerindəcə götürməyə imkan verir. Hazırlıq, sedasiya (dərmanla yüngül yuxu) və müayinənin gedişi haqqında kolonoskopiya səhifəsində ətraflı yazmışıq.

Nəcisdə gizli qan testi skrininq (şikayəti olmayan insanların profilaktik yoxlanışı) üçün faydalıdır, amma yalnız qanayan törəmələri aşkarlaya bilir və kiçik poliplərin çoxunu göstərmir. Test müsbət olarsa, kolonoskopiya lazımdır. Qəbizlikdən əziyyət çəkən və müayinədə babasil aşkarlanan 40 yaş və yuxarı xəstələrə də kolonoskopiya tövsiyə edirik.

Konservativ yanaşma: nəyə kömək edir, nəyə yox

Polipi dərmanla, pəhrizlə, şam və ya xalq üsulları ilə «əritmək» mümkün deyil. Tapılan bağırsaq polipinin müalicəsi onun götürülməsidir. Pəhriz və həyat tərzi isə başqa məqsədə xidmət edir: yeni poliplərin yaranma riskini azaldır. Kiçik, şikayət verməyən anal papilla isə bəzən sadəcə izlənir, əsas xəstəlik — məsələn, anal çat — müalicə olunur.

Cərrahi və minimal invaziv üsullar

Kolonoskopik polipektomiya. Poliplərin çoxu kolonoskopiya zamanı, heç bir kəsik olmadan götürülür. Kolonoskopun kanalından nazik məftil ilgək keçirilir. İlgək polipin ayaqcığına, bağırsaq divarına mümkün qədər yaxın salınır və sıxılaraq polipi kəsir. Lazım olduqda ilgəkdən keçən elektrik cərəyanı kiçik damarları bağlayır və qanaxmanın qarşısını alır. Çox kiçik poliplər xüsusi qısqacla və ya cərəyansız, «soyuq» ilgəklə götürülür. Bağırsağın daxili qişası kəsilməyə ağrı ilə reaksiya vermir, ona görə polipin götürülməsi adətən hiss olunmur.

Böyük və yastı poliplər. Belə poliplər selikli qişanın altına maye yeridildikdən sonra bütöv və ya hissə-hissə götürülür (endoskopik selikli qişa rezeksiyası). Bəzən bunun üçün ayrıca seans planlanır.

Histoloji müayinə mütləqdir. Götürülən hər polip laboratoriyaya göndərilir. Cavab adətən bir neçə gündən iki həftəyə qədər hazır olur. Polipdə xərçəng hüceyrələri tapılarsa, bağırsağın həmin hissəsinin cərrahi yolla çıxarılması kimi daha geniş müalicə tələb oluna bilər. Belə hallarda plan adətən cərrah və onkoloqun birgə qərarı ilə qurulur.

Buket əməliyyat. Poliplə yanaşı babasil, anal çat və ya rektosele kimi başqa problem də varsa, göstəriş olduqda hamısı eyni seansda həll oluna bilər — bir anesteziya və bir bərpa dövrü ilə. Bu yanaşmanı cərrahi və konservativ müalicə səhifəsində izah etmişik.

Müddətlər orta göstəricilərdir, dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Gur qanaxma, güclü və artan qarın ağrısı və ya qızdırma olarsa — bu, polip götürüldükdən iki həftəyə qədər sonra da baş verə bilər — gözləməyin, təcili müraciət edin.

1. Müayinəni vaxtında başlayın. Orta riskli insanlar üçün bağırsaq xərçənginin skrininqi 45–50 yaşdan tövsiyə olunur. Ailənizdə bağırsaq xərçəngi və ya böyük polip olubsa, daha tez başlamaq lazımdır.
2. Boşqabınızın yarısı bitki mənşəli qida olsun. Tərəvəz, meyvə, paxlalılar və tam taxıllar yeyin — gündə təxminən 400–500 qram meyvə-tərəvəz.
3. Qırmızı və emal olunmuş əti azaldın. Kolbasa, sosiska və hisə verilmiş əti nadir hallarda yeyin, əti közdə yandırmadan bişirin.
4. Hərəkət edin və çəkinizə nəzarət edin. Gündə ən azı 30 dəqiqə sürətli yeriş bağırsağın işinə də yaxşı təsir edir.
5. Siqaretdən imtina edin, spirti məhdudlaşdırın. Hər ikisi polip və xərçəng riskini artırır.

Rayondan gələn xəstəmizi ağrılı şikayətlər narahat edirdi. Kolonoskopiya zamanı aşkarlanan polip götürüldü. Eyni seansda rektosele (düz bağırsağın ön divarının uşaqlıq yoluna doğru sallanması) də düzəldildi: uşaqlıq yolunun arxa divarı və çanaq dibi əzələləri bərpa olundu (arxa kolporrafiya və levatoroplastika). Xəstəmiz müdaxilə zamanı ağrı olmadığını və özünü yaxşı hiss etdiyini bildirdi. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.