Kolonoskopiya: kimə lazımdır, necə hazırlaşmalı və müayinə necə keçir

Kolonoskop barmaqdan nazik, elastik borudur, ucunda işıq mənbəyi və videokamera var. Alət anusdan başlayaraq bütün yoğun bağırsaq boyunca — təxminən 1,5 metr — kor bağırsağa qədər irəlilədilir. Bağırsağı bir qədər genişləndirib divarını yaxşı görmək üçün içəriyə bir az hava və ya karbon qazı verilir.

Kolonoskopiya yalnız baxış deyil. Müayinə zamanı:

• şübhəli sahədən kiçik toxuma nümunəsi (biopsiya) götürülə bilər;
• poliplər nazik məftil ilgəklə kəsilib götürülür — ətraflı: bağırsaq polipləri;
• kiçik qanaxma mənbəyi yerindəcə dayandırıla bilər.

Nəcisdə gizli qan testindən fərqli olaraq, kolonoskopiya həm problemi tapır, həm də çox vaxt elə yerindəcə aradan qaldırır.

Şikayət olduqda. Kolonoskopiya adətən bu hallarda tövsiyə olunur:

• nəcisdə qan və ya selik, xüsusən 40 yaşdan sonra — ətraflı: tualet kağızında qan;
• tualet vərdişinin həftələrlə davam edən dəyişməsi: yeni başlayan qəbizlik, ishal və ya onların növbələşməsi;
• nəcisin qələm kimi nazikləşməsi, bağırsağın tam boşalmaması hissi;
• səbəbsiz arıqlama, səbəbi aydın olmayan dəmir çatışmazlığı anemiyası;
• keçməyən qarın ağrısı, gecə ishalı.

Şikayət olmadan — skrininq. Poliplər və erkən xərçəng uzun müddət əlamət vermir. Buna görə orta riskli insanlara kolonoskopiya 45–50 yaşdan tövsiyə olunur. Nəticə normaldırsa, növbəti müayinə adətən uzun illərdən sonra lazım olur.

Daha tez başlamalı və ya daha tez-tez yoxlanmalı olanlar:

• ailəsində (valideyn, bacı-qardaş, övlad) bağırsaq xərçəngi və ya böyük polip olanlar — adətən 40 yaşdan və ya qohumdakı diaqnoz yaşından 10 il əvvəl — hansı daha tez olarsa;
• əvvəllər polip götürülənlər;
• uzun müddət Kron xəstəliyi və ya xoralı kolitdən əziyyət çəkənlər;
• irsi polipoz sindromu olan ailələrin üzvləri.

Proktologiyada da kolonoskopiyaya tez-tez ehtiyac yaranır. Qəbizlikdən əziyyət çəkən və müayinədə babasil (hemorroy) tapılan 40 yaş və yuxarı xəstələrə kolonoskopiya tövsiyə edirik, çünki babasil qanaxmanın yeganə səbəbi olmaya bilər. Paraproktit və anal fistulada da bəzən iltihabi bağırsaq xəstəliklərini istisna etmək üçün kolonoskopiya lazım olur.

Bütün şikayətlər tam kolonoskopiya tələb etmir. Proktologiyada daha qısa və sadə iki müayinə də var:

Anoskopiya adətən elə ilk qəbulda aparılır və gənc xəstələrdə babasil diaqnozu üçün çox vaxt kifayətdir. Düz bağırsaqdan qanaxma ilə gələn xəstəyə rektoskopiya tövsiyə olunur. Yaş, ailə anamnezi və digər əlamətlər isə tam kolonoskopiyaya ehtiyac olub-olmadığını müəyyən edir. Hansı müayinənin sizə lazım olduğunu qəbulda birlikdə qərara alırıq.

Müayinənin keyfiyyəti bağırsağın təmizliyindən asılıdır: nəcis qalıqları kiçik polipləri gizlədə bilər, bəzən isə müayinəni təkrarlamaq lazım gəlir. Hazırlıq üçün sizə yazılı təlimat verilir. Aşağıdakı addımlar ümumi məlumatdır, əsas olan sizə verilən təlimatdır.

1. Dərmanları təxminən bir həftə əvvəl müzakirə edin. Qan durulaşdıran dərmanlar (varfarin, aspirin, klopidoqrel və digərləri), dəmir preparatları, şəkərli diabet dərmanları və insulin xüsusi diqqət tələb edir. Dəmir preparatları adətən bir neçə gün əvvəl dayandırılır, çünki nəcisi tündləşdirir və baxışı çətinləşdirir. Qan durulaşdıranlar və diabet dərmanları haqqında qərarı həkim verir — heç bir dərmanı özbaşına dayandırmayın. Qəbizliyiniz varsa, bunu da deyin: hazırlıq uzadıla bilər.
2. 2–3 gün əvvəl — az lifli («şlaksız») pəhriz. Toxumlu meyvə və tərəvəzlərdən (pomidor, xiyar, üzüm, kivi), çiy tərəvəz və göyərtidən, qoz-fındıq və toxumlardan, paxlalılardan, kəpəkli və qara çörəkdən imtina edin. Ağ çörək, düyü, makaron, qabıqsız qaynadılmış kartof, yağsız toyuq və balıq, yumurta, pendir yemək olar.
3. Bir gün əvvəl — şəffaf mayelər. Adətən günortadan sonra yalnız şəffaf mayelər içilir: su, şəffaf bulyon, südsüz çay, lətsiz açıq rəngli şirə. Qırmızı və bənövşəyi rəngli içkilərdən çəkinin, çünki onlar bağırsaqda qana bənzəyə bilər.
4. Bağırsaq təmizləyici məhlul. Məhlul təlimata uyğun içilir. Çox vaxt dozanın bir hissəsi əvvəlki axşam, qalanı isə müayinə günü səhər qəbul edilir. Soyudulmuş məhlulu içmək daha asandır. Hazırlıq düzgündürsə, sonda çıxan maye sarımtıl və şəffaf olur.
5. Müayinə günü. Sedasiya (dərmanla yüngül yuxu) planlanırsa, sizə deyilən saatdan sonra heç nə yeməyin və içməyin. Yanınızda müşayiətçi olsun, dərmanlarınızın siyahısını və əvvəlki müayinə nəticələrini götürün.

1. Müayinədən əvvəl razılıq forması imzalanır, suallarınız cavablandırılır. Sedasiya planlanırsa, qoldakı venaya nazik kateter qoyulur.
2. Xüsusi müayinə geyimində sol yan üstə uzanıb dizlərinizi qarnınıza doğru çəkirsiniz. Bədəniniz örtülü qalır, otaqda yalnız lazım olan tibbi heyət olur.
3. Sedasiya dərmanı venadan yeridilir və siz yüngül yuxuya gedirsiniz. Nəbz, təzyiq və qanda oksigen səviyyəsi bütün müayinə boyu izlənir.
4. Kolonoskop anusdan yeridilir və yavaş-yavaş kor bağırsağa qədər irəlilədilir.
5. Ən vacib mərhələ alətin geri çəkilməsidir: bağırsağın divarı bu zaman diqqətlə, tələsmədən yoxlanılır. Polip varsa, götürülür, şübhəli sahədən biopsiya alınır.
6. Müayinə adətən 20–40 dəqiqə çəkir. Polip götürüləndə və ya bağırsaq uzun və büküşlü olanda daha uzun çəkə bilər; dəqiq müddət tapıntılardan asılıdır.

Bunlar ən çox verilən iki sualdır. Çoxları məhz bu qorxulara görə müayinəni illərlə təxirə salır.

Ağrı. Kolonoskopiya adətən sedasiya ilə aparılır — xalq arasında buna «yuxulu kolonoskopiya» deyilir. Belə halda xəstə narahatlıq hiss etmir və ya çox az hiss edir, çox vaxt müayinəni xatırlamır. Sedasiyasız müayinədə köp, təzyiq və ya qısa sancı hissi ola bilər. Bağırsağın daxili qişası kəsilməyə ağrı ilə reaksiya vermir, ona görə polipin götürülməsi də adətən hiss olunmur.

Flora. Təmizləyici məhlul bağırsaq florasını müvəqqəti dəyişir. Adi qidalanmaya qayıtdıqdan sonra flora adətən bir neçə həftə ərzində öz-özünə bərpa olunur, ona görə xüsusi müalicəyə ehtiyac olmur. Kolonoskopun özü floraya zərər vermir.

Utanc. Müayinə məxfi şəraitdə aparılır, bədəniniz örtülü qalır. Sağlamlıq utanılacaq mövzu deyil, vaxtında aparılan kolonoskopiya isə həyat xilas edə bilər.

Kolonoskopiya geniş yayılmış və ümumilikdə təhlükəsiz müayinədir, amma hər tibbi müdaxilə kimi onun da nadir fəsadları var:

• qanaxma — əsasən polip götürüldükdən sonra olur, bəzən bir neçə gün sonra başlayır; çox vaxt öz-özünə dayanır və ya endoskopik yolla dayandırılır;
• perforasiya — bağırsaq divarının deşilməsi; çox nadirdir, amma ciddi fəsaddır və bəzən əməliyyat tələb edir;
• sedasiyaya reaksiya — təzyiqin düşməsi, nəfəsin zəifləməsi; buna görə göstəriciləriniz daim izlənir;
• hazırlıqla bağlı — susuzlaşma və zəiflik; yaşlılar, ürək və ya böyrək xəstəliyi olanlar hazırlıq sxemini və maye rejimini həkimlə ayrıca razılaşdırmalıdır.

Heç bir müayinə mükəmməl deyil: çox kiçik və ya yastı poliplər bəzən görünməyə bilər. Yaxşı hazırlıq bu ehtimalı azaldır.

• Sedasiyadan sonra adətən 30–60 dəqiqə müşahidə altında qalırsınız, sonra müşayiətçi ilə evə gedirsiniz.
• Bir neçə saat köp, qaz və yüngül sancı ola bilər; gəzmək qazın çıxmasını asanlaşdırır.
• Başqa göstəriş verilməyibsə, həmin gün yüngül qida ilə yeməyə başlaya bilərsiniz.
• Sedasiyadan sonra həmin gün maşın sürməyin, mühüm qərar verməyin və sənəd imzalamayın.
• Polip götürülübsə, nəcisdə az miqdarda qan izi ola bilər. Qan durulaşdıran dərmanlara nə vaxt yenidən başlamaq lazım olduğunu həkim deyəcək.
• Kolonoskopiyanın rəyi adətən elə həmin gün hazır olur, biopsiyanın cavabı isə bir neçə gündən iki həftəyə qədər çəkə bilər. Növbəti müayinənin vaxtı bu nəticələrə görə təyin olunur.

Güclü və ya artan qarın ağrısı, qarnın bərkiməsi, qızdırma, titrəmə, gur və ya təkrarlanan qanaxma, qusma olarsa, gözləməyin, təcili müraciət edin.